برای کاوش در شهر ساسانی عسکر مکرم هیچ برنامه ای وجود ندارد
77 سال از ثبت محوطه ساسانی «عسکر مکرم» در فهرست آثار ملی میراث فرهنگی می گذرد اما تاکنون نه تنها تعیین حریم واقعی این محوطه تاریخی صورت نگرفته بلکه کاوش و گمانه زنی به منظور شناسایی هرچه بهتر شهر عسکر مکرم صورت نپذیرفته است.
فارغ از ضرورت انجام کاوش به منظور شناسایی هرچه بیشتر این شهر، تاکنون هیچ فعالیت پژوهشی منسجمی در عسکر مکرم صورت نگرفته و پایگاه و یگان حفاظت میراث فرهنگی برای آن تشکیل نشده است. طغیان های فصلی رودخانه گرگر، کشاورزی، بارش باران، نبود حضور دائم یگان حفاظت، ایجاد شیارهای عمیق، وجود چشم تیز حفاران غیرمجاز، عدم انجام هرگونه فعالیت پژوهشی و کاوش از جمله دلایل نامشخص بودن گستره عسکر مکرم و تخریب های پی در پی است. ظاهراً سازمان میراث فرهنگی خوزستان که مدعی است 800 میلیون تومان در سال جاری برای تعیین حریم محوطه های باستانی کل استان درخواست کرده است سهم عسکر مکرم را از این مبلغ 100 میلیون تومان عنوان می کند که تاکنون نیز تامین نشده است. 
عسکر مکرم از جمله شهرهای دوره ساسانی است که در صدر اسلام بسیار مهم بوده و در آن دوران آن را «رستم کواذ» می خواندند. عسکر مکرم در دو کیلومتری روستای بند قیر به همراه شش شهر باستانی دیگر در سال 1310 به ثبت در فهرست آثار ملی رسید.
به دلیل نبود مطالعات و بررسی های کافی در این شهر دوره ساسانی موقعیت و میزان اهمیت این شهر بر همگان پوشیده است. بررسی های میدانی حاکی از آن است که در دوره اسلامی به ویژه صدر اسلام این شهر از لحاظ اقتصادی و سیاسی پیشرفت داشته به گونه یی که رهبران سیاسی چون یعقوب لیث صفاری و برخی امرای آل بویه علم طغیان علیه حکومت اموی را در این نقطه برافراشتند. «رستقباد» معرب رستم کواذ به معنای شهر و ناحیه قباد است بدین منظور که این شهر توسط قباد، شاه ساسانی ایجاد شده است که در دوره اسلامی به نام عسکر مکرم یا لشگر مکرم تغییر نام داده است.
وجود مسجد جامع، بازار و راه های تجاری آبی و زمینی همگی گواه اهمیت فوق العاده این شهر است به گونه یی که در می یابیم ضرابخانه هایی که سکه هایی با ضرب این شهر تولید می کرده اند وجود داشته است. بررسی های پژوهشی در شوش و جنوب غربی ایران نیز از وجود 6 ضرابخانه در ادوار اسلامی گزارش می دهد که این ضرابخانه ها در شوشتر، سرق (روستای سردار آباد)، عسکر مکرم و مناذر که درهم های نقره ضرب می کردند، شوش که سکه مسی ضرب می کرد و اهواز که به عنوان پایتخت سکه نقره و طلاضرب می کرد. در کتاب معجم البلدان نیز در توضیح وجه تسمیه عسکر مکرم آمده که «مطرف بن سیدان باهلی» در بصره کلانتر بوده است. یک روز دو راهزن را به نزد او می آورند. یکی را تازیانه می زند و دیگری را می کشد. برادر مقتول کینه او را به دل گرفت و چندی بعد که مطرف فرماندار اهواز شد، برادر مقتول، او را کشت. مصعب، حاکم بصره، مکرم پسر مطرف را برای انتقام روانه خوزستان کرد. مکرم در نقطه یی لشگرگاه ساخت که بعدها به نام او عسکر مکرم یا به طور خلاصه عسکر و به فارسی لشکر خوانده شد که تا پیش از این آنجا روستایی به نام رستم کواذ و به عربی رستقباد بود که این واقعه را به سال 71 هجری نسبت می دهند.
حمدالله مستوفی در نزهه القلوب از شاپور ذوالاکتاف که عسکر مکرم را تجدید عمارت کرد، نام می برد و مقدسی نیز می گوید: «اردشیر آب های خوزستان را تقسیم و رودکده هایی بر آنها حفر کرد که از جمله آنها رود مسرقان است که به فارسی اردشیرکان گویند. میان آب شوشتر در اثر احداث این رودکده، صناعی احداث شده که بندقیر به آن گفته می شود و قدما به آن روستا کواذ یا رستم قباد گفته و به زمان حجاج به نام غلام او که فرمانده لشکری که در تعقیب خوارج بوده و نام وی مکرم بوده، عسکر مکرم نامیده شد.»
«استخری» در «اشکال العالم» در باره عسکر مکرم می نویسد: «از ناحیت تستر جوی مسرقان «گرگر» می رود تا به عسکر مکرم می رسد و به اهواز می پیوندد و در آخر او از اهواز نگذرد و به عسکر مکرم پلی است، بر این جوی نزدیک بیست کشتی، که در زیر آن کشتی های بزرگ بگذرد. از عسکر مکرم در کشتی نشستیم تا به اهواز برویم. از آنجا تا اهواز 8 فرسنگ بود.»
علاوه بر این که از عسکر مکرم محوری ترین راه های آبی و خاکی عبور می کرد این منطقه از کشاورزی مستعدی برخوردار بود به گونه یی که از عمده محصولات این شهر می توان به نیشکر اشاره کرد که مورخان از نیشکر آن به عنوان مرغوب ترین نیشکر خوزستان یاد می کنند. «ابن حقول» درباره آبادانی عسکر مکرم می گوید: «اهواز شهری است معروف به هرمز اردشیر و ولایتی بزرگ و ناحیه یی پهناور است چنان که سایر شهرها در خود ولایت بدان شناخته می شوند و اکنون قسمت بیشتر آن ویران گشته و مردم آن پراکنده اند و شهر عسکر مکرم آبادتر از آن شده است که بنا به گفته مقدسی، در عسکر مکرم از ابریشم خام مقنعه و دستمال و پارچه می ساختند.»
اوج شکوفایی عسکر مکرم در قرون اولیه اسلامی ویژه قرن سوم هجری بوده است که در این قرن مورخان و جهانگردان زیادی از راه خشکی و آبی به این منطقه سفر کرده و در کتب خود از آن یاد کرده اند. اگرچه علت نابودی این شهر را طغیان رودخانه و شکست بندها می دانند، لیکن باید دانست شهری که به عنوان شهری نظامی محسوب می شود و مورد توجه قرار می گیرد نمی توان آبادانی همیشگی آن را انتظار داشت چرا که در جریان شورش ها و اغتشاشات چنین سفرهایی همیشه در معرض آسیب های جدی قرار گرفته و گاهی به طور کلی تخریب می شدند و حیات خود را از دست می دادند.
انجمن دوستداران میراث فرهنگی تاریانا خوزستان به دلیل ضرورت اهمیت این شهر باستانی تصمیم گرفته است با مورد توجه قراردادن این شهر، زمینه توجه سازمان میراث فرهنگی کشور را به این نقطه جلب کند، چرا که انجام کاوش های باستان شناسی در این نقطه در شناخت هرچه بهتر خوزستان موثر خواهد بود
مجتبی گهستونی
